Yapay zeka önceki kişisel bilgisayar ve internet dalgalarına benzemeyen bir kırılma olarak anlatılıyor. Microsoft kurucusu Bill Gates bu kez dönüşümün en iyi koşullarda bile insanlık tarihinin en çalkantılı dönemlerinden biri olacağını söylüyor. Kişisel bilgisayarın iş hayatını değiştirmesi yaklaşık 20 yıl sürerken yeni sistemler eldeki cihazlarda ve doğal dilde çalıştığı için yayılım çok daha hızlı ilerliyor. Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile Çin Halk Cumhuriyeti arasında ortak kurallar kurulmadan sınır aşan risklerin yönetilemeyeceği belirtiliyor. Sağlık, enerji ve tarımda büyük kazanımlar mümkün görünse de istihdam, siber saldırı ve biyolojik tehdit aynı anda kapıda duruyor.
Yazının ilerleyen bölümlerinde önceki teknolojik dönüşümlerden kopuş, istihdam piyasasında kalıcı kayıp riski, güvenlik eğitim ve insan ilişkilerindeki tehditler ile yönetim planı ve alınacak önlemler ele alınacaktır. Bu uyarının ayrıntıları incelendiğinde meselenin yalnızca yeni bir yazılım dalgası olmadığı anlaşılır.
Önceki Teknolojik Dönüşümlerden Kopuş
Tarım toplumundan ofis çalışmasına geçiş birkaç kuşak sürmüş ve insan zihni gerektiren yeni işler doğurmuştu. Makine zekası ise bizzat zihinsel işin yerini alabildiği için aynı denklem işlemiyor. Eski kıyaslar bu yüzden yanıltıcı bulunuyor. Kişisel bilgisayarda yazılımın yazılması, fiyatın düşmesi ve çalışanın aracı öğrenmesi zaman aldı. Yeni modeller mevcut telefon ve bilgisayarlarda konuşarak çalışıyor. İnsan araca uyum sağlamak zorunda kalmıyor çünkü araç insana uyum sağlıyor. Hız buradan geliyor.
Birçok gözlemci yapay zeka tartışmasını internetin ilk yıllarına benzeterek sakinleşmeye çalışıyor. Bu benzetme ölçeği küçültüyor. İnternet iletişimi hızlandırdı fakat muhakemenin kendisini ikame etmedi. Şimdi dil anlayan, gören, dinleyen ve akıl yürüten sistemler aynı anda birden fazla mesleğe giriyor. Birkaç yıl içinde düşük maliyetli insansı robotlarla fiziksel işlere de uzanacakları öngörülüyor. Bu birleşim ekonomi ve istihdam için yaşam boyu görülen en sert kayma olarak tarif ediliyor. Kıyas çubuğu bu yüzden değişmek zorunda.
Geçmişte otomatik zeka henüz laboratuvar vaadi gibi dururken iyimserlik daha yüksekti. 2023 civarındaki değerlendirmeler risklerin yönetilebilir olduğunu varsayıyordu. Kodlama başarısı ve siber saldırı örnekleri bu varsayımı zayıflattı. Fayda yavaş gelirken zararlı kullanımlar daha yakın görünüyor. İnovasyonun her sorunu çözeceğine inanan bir zihin ilk kez yavaşlamayı dile getirebiliyor. Bu duruş teknoloji tarihindeki alışıldık coşkuyu tersine çeviriyor. Tersine dönüşün kendisi bir uyarıdır.
Kamuoyunun yakından izlediği yapay zeka tartışması artık yalnızca verimlilik vaadi üzerinden yürümüyor. Dönüşüm on yıl gibi kısa bir sürede neredeyse bütün sektörleri sarsacak biçimde tarif ediliyor. Hukuk, müşteri hizmeti, tıp, yazılım ve imalat aynı listede yer alıyor. Beyaz yaka işler şimdiden ılımlı biçimde etkilenirken on yılın sonunda inşaat ve konaklama da robotlarla yarışabilir. Rekabet bir şirketin işçi yerine sistem koyup maliyeti düşürmesiyle diğerlerini de aynı yola iter. Piyasa dinamiği dönüşümü yavaşlatmaz hızlandırır.
Uzun soluklu politika arayanlar algoritmik zeka için eski düzenleyici şablonların yetmeyeceğini söylüyor. Havacılık denetimi, nükleer teftiş ve ozon koruma antlaşmaları örnek gösterilse de tek başına hiçbiri yetmez. Yeni bir küresel çatı bunların unsurlarını bir araya getirmek zorundadır. Ulusal kurumlar sınır içini düzenler fakat risk sınır tanımaz. ABD ile Çin arasında asgari iş birliği olmadan mimari kurulamaz. Kurulamazsa tempo piyasaya bırakılır.
İstihdam Piyasasında Kalıcı Kayıp Riski
İş çevrimlerindeki geçici işsizlik ile bu dalga birbirine karıştırılmamalıdır. Yapay zeka bilişsel işin kendisini ikame edebildiği için kapanan kadrolar geri gelmeyebilir. Müşteri destek, satış, yazılım mühendisliği ve paralegal meslekler ilk sırada sayılıyor. Mavi yaka alanlar da el becerisi kazanan robotlarla aynı baskıyı hissedecek. Beklemek işsizlik fiilen yükselene kadar durmak anlamına gelir. O noktada müdahale geç kalmış olur. Yapısal sorun konjonktürel paketle çözülmez.
Sektör analistleri yapay öğrenme sistemlerinin şirket kârını büyütürken istihdam payını daraltabileceğini belirtiyor. Bir katmanda kârın aslan payı toplanırken uygulama katmanında binlerce şirket ince bir dilimi paylaşır. Bu asimetri ücretleri ve vergi tabanını da zedeler. Zedelenen taban sosyal güvenlik sistemlerini zorlar. Zorlanan sistem toplumsal güveni aşındırır. Aşınan güven siyaseti daha da kutuplaştırır. Kutuplaşma ise ortak planı geciktirir.
Dijital zeka çağında servetin dar bir azınlıkta toplanması en kötü adalet tablosu olarak tarif ediliyor. Aynı teknoloji en büyük eşitleyici de olabilir. Yönü bugünkü tercihler belirleyecek. Eğitimde kişiselleştirilmiş öğrenme ve sağlıkta ucuz danışma vaadi bu eşitleyici yüzü gösterir. Vaadin gerçekleşmesi dağıtımın adil olmasına bağlıdır. Dağıtım piyasaya bırakılırsa kazananlar şimdiden belli görünür. Belli olan tablo toplumsal sözleşmeyi zorlar.
Hükümetlerin token kullanımını ve robotları vergilendirmesi somut bir önlem olarak öne çıkıyor. Vergi geliri yerinden edilen emeği destekleyecek fonu besleyebilir. Yaşlı bakımı gibi bazı işlerin yalnızca insanlara ayrılması da öneriliyor. İnsanlara ayrılmış alan doğa koruma sahası gibi düşünülüyor. Bina ve yol yapılabilir fakat kayıp büyük olacağı için yapılmaz. Aynı irade meslekler için de gösterilebilir. Gösterilmezse piyasa her boşluğu doldurur.
Güvenlik Eğitim ve İnsan İlişkilerindeki Tehditler
Siber saldırı, biyolojik tasarım ve dolandırıcılık artık uzak senaryo gibi durmuyor. Yapay zeka az imkânlı kötü niyetli aktörleri büyütüyor. Hastane, su ve elektrik şebekesi vurulduğunda zarar doğrudan vatandaşa biner. Ses klonlama ile finansal dolandırıcılık şimdiden görülüyor. Otonom araçların çatışma alanına inmesi ayrı bir eşiktir. Sarı ve kırmızı yanıp sönen risk ışıkları aynı anda duruyor. Işık yanarken beklemek maliyeti büyütür.
Çocuk gelişimi açısından yapay zeka hem öğretmen hem arkadaş gibi davranabiliyor. Kişiselleştirilmiş ders vaadi gerçek. Fakat öğrenme çabasını sisteme devretmek zihinsel kası zayıflatabilir. İnsan ilişkisi yerine sohbet arayüzü koyulursa sosyalleşme de incelir. İncelen ilişki ileride onarılması güç bir boşluk bırakır. Eğitim politikası bu yüzden yalnızca müfredata kod eklemekle yetinemez. Yetinirse kısa vadeli beceri uzun vadeli olgunluğu ezer. Olgunluk ezilince toplumun yargı gücü de incelir.
Ulusal güvenlik planlarında yapay zeka hem kalkan hem silah olarak yer alıyor. Seçim güvenliği, kamu sağlığı, ulaşım ve mali sistem aynı listede duruyor. Listenin uzunluğu eski bakanlık sınırlarını aşıyor. Aşan sorun yavaş işleyen kurumu zorlar. Kutuplaşma hem ülke içinde hem ülkeler arasında iş birliğini ağırlaştırır. Ağırlaşan iş birliği tempo kaybettirir. Tempo kaybı teknolojiyi yine piyasaya bırakır.
Kontrol sorunu sentetik zeka modellerinin kendi çıktısını denetleyememesiyle büyür. Güvenilirlik açığı hızla kapanıyor olsa da kapanan açık yeni kapasiteyi de büyütür. Kapasite büyüdükçe insanın üstün olduğu alan daralır. Daralan alan meslek kimliğini de sarsar. Sarsılan kimlik siyasal öfkeye dönüşebilir. Öfke düzenlemeyi değil reddi besler. Red ise çözüm üretmez.
Toplumun gündelik hayatında otomatik biliş asistanı artık sıradan bir araç gibi duruyor. Sıradanlaşma riski görünmez kılar. Görünmez risk çocuk, yaşlı ve düşük gelirli hanede daha sert vurur. Sert vuruş eşitsizliği büyütür. Büyüyen eşitsizlik teknolojinin meşruiyetini aşındırır. Aşınan meşruiyet yatırımı da tartışmalı hale getirir. Tartışma uzadıkça plan yine gecikir.
Uzmanlar bu tabloda erken yaşta medya okuryazarlığı ve insan becerisine yatırım yapılmasını öneriyor. Öneri müfredatı yalnızca teknik dersle doldurmamayı gerektirir. Empati, muhakeme ve yüz yüze iş birliği korunacak sermaye haline gelir. Sermaye korunmazsa ucuz zeka pahalı bir toplum üretir. Pahalı toplum sağlık ve eğitimdeki kazanımı da yer. Yerilen kazanım uzun vadeli faydayı gölgeler. Gölge kalınlaşmadan çizgi çekmek gerekir.
Yönetim Planı ve Alınacak Önlemler
Bugün geçişi kolaylaştıracak bütüncül bir plan görünmüyor. Liderlerin, uzmanların ve toplumların sorunu yeterince kavradığına dair kanıt zayıf bulunuyor. Plan yokluğu teknolojiyi durdurmaz. Jeopolitik ve ticari teşvik tam gaz ilerlemeyi zorluyor. Bu yüzden yavaşlatma çağrısı samimi olsa da uygulanabilir bulunmuyor. Uygulanabilir yol zararı azaltacak kurumları şimdiden kurmaktır. Kurum gecikirse fatura haneye yazılır.
Vergi tasarımı, insanlara ayrılmış meslekler ve sınır aşan denetim aynı paketin parçalarıdır. Paket parçalanırsa her ülke kendi kısa vadeli çıkarını kollar. Kollanan çıkar küresel riski büyütür. Büyüyen risk küçük ülkeyi daha çok vurur. Bu nedenle paket aynı anda düşünülmelidir. Düşünülmezse en iyi senaryo bile çalkantılı geçer. Çalkantı yönetilirse fayda zarardan ağır basabilir.
Sonuç olarak tartışmanın özü korku ile coşku arasında sıkışıp kalmamaktır. Öz kararın zamanında alınmasıdır. Zamanında alınan karar istihdamı yumuşatır, çocuğu korur, altyapıyı kollar ve kazancı paylaşır. Paylaşılmayan kazanç adaletsizlik üretir. Üretilen adaletsizlik teknolojiyi toplumun karşısına diker. Karşıya dikilen teknoloji ise kendi vaadini yer. Vaadin ayakta kalması bugünkü tercihe bağlıdır.
